Zaštićeno prirodno dobro - park prirode -Priroda Zvaničana prezentacija grada Pančeva

Park prirode - "Ponjavica"

ZAŠTIĆENO PRIRODNO DOBRO - PARK PRIRODE "PONjAVICA"
    Ponjavica je prirodno dobro na teritoriji opštine Pančevo, između Omoljice i      Banatskog Brestovca, na levoj obali donjeg toka Dunava kroz našu zemlju kategorisano kao park prirode i zaštićeno Odlukom o zaštiti parka prirode "Ponjavica" ("Sl. list opštine Pančevo" br. 3/95).
    U skladu sa zakonom, razvrstan je u III kategoriju zaštićenih prirodnih dobara kao značajno prirodno dobro.
    Nadmorska visina Parka prirode iznosi 68.50 mnv. do 76.65 mnv.
    Dužina toka Ponjavice u okviru parka prirode "Ponjavice" iznosi 7.2 km., a ukupna dužina toka pod zaštitom je 10 km.

POVRŠINA
Površina Parka prirode "Ponjavica" iznosi 133,6384 Ha, površina zaštitne zone iznosi 60,8308 Ha, ukupno zaštićena površina iznosi 194,4692 Ha. Površina II stepena zaštite od 133,6384 Ha poklapa se sa površinom Parka prirode. Struktura površina prema vlasništvu na ukupno zaštićenoj površini je 12,62% u privatnoj i 87,38%.

    OPIS DOBRA
    Vodotok Ponjavica nalazi se na južnom obodu Pančevačke depresije, odnosno na krajnjem južnom delu Banata.
    Na srednjem toku vodotoka od Omoljice do Banatskog Brestovca nisu uoćene intervencije u smislu regulacije toka te u uglavnom očuvane prirodne odlike vodotoka karakterističnog za ravničarske terene. Nastao je lokalnim rasedom ranijih ubiranja i rasedanja mezozojskih desimenata kada je formiran tektonski lik koji se odrazio i na formiranje mlađih neogena i kvartarnih sedimenata.
    Posebnu odliku Parka prirode "Ponjavica" predstavlja kontrast u orografskom smislu između strme leve i niske desne obale, koje omeđuju korito Ponjavice. U geološkom pogledu radi se o višim položajima i odsecima lesne terase Banata, odnosno zaravljenim terenima aluvijalne ravni Dunava.
    Sem orografskih i hidrogeoloških prilika kao osnovnih činilaca pedogeneze, na pojavu različitih tipova zemljišta odrazio se i antropogeni uticaj. Viši tereni su pod ispranim beskarbonatnim černozemom dok nisku desnu obalu odlikuje prisustvo intrazonalnih zemljišta kao što su ritske crnice karbonatne i beskarbonatne, odnosno livadska crnica. Istočni, obodni deo ovog parka prirode, ustvari njegove zaštitne zone, pokriva aluvijalno ilovasto-glinovito zemljište.
    Poseduje uglavnom konstantan nivo bistre i relativno čiste vode, zahvaljujući izdanima duž leve obale. Hemijska analiza vode ukazuje da je i pored povećanih vrednosti nekih parametara u reci, prisutan proces samoprečišćavanja zahvaljujući dovoljnoj količini kiseonika.
    Vodu "Ponjavice" karakteriše heterogeni sastav fitoplanktonske zajednice. Prisutne su sve glavne sistematske grupe. Po broju taksona dominantna položaj pripada zelenim algama sa indeksom zastupljenosti od 45% - 93%. Značakne su u ishrani ribljeg mlađa i zooplanktona. Indikatorske vrste algi ukazuju na različite stepene trofije.
    Od zooplanktonske komponente u kvalitativnom i kvantitativnom pogledu dominiraju predstavnici Rotatoria.
    Zoohentos je raznovrsniji i brojniji gde dominiraju Chironomidae.
    Bentofauna je siromašna zbog prisustva teških metala ili je pak iskorišćena od strane riba.
    Biljni pokrivač zeljastog karaktera obuhvaćen je zajednicama akvatičnog i močvarnog tipa vegetacije, dok šumske ekosisteme odlikuje nešto veći diverzitet.
    U vodama Ponjavice konstatovani su od vodenih makrofita samo fragmenti asocijacije Myriophyllo-Potametum.
    Močvarni ekosistem je predstavljen zajednicom tršćaka (Scirpo-Phragmitetum) i asocijacijama visokih šaševa sveze Caricion gracilis. Tršćaci i pored činjenice da su u fazi povlačenja predstavljaju dominantnu fitocenozu u ovom prirodnom dobru.
    Šumskoj vegetaciji poplavnog tipa pripadaju degradirane sastojine zajednice bele vrbe - Salicetum albae pannonicum razvijene uz sam tok reke, a samo mestimično i pojedinačna stabla Salix cinerea kao ostaci nekadašnjih zabarenih šuma.
    Staništa van domašaja poplavnih voda nekad pod sastojinama asocijacije Populetum albae danas su uglavnom pod zasadima evro-američkih topola.
    Jedbu od osnovni odlika Ponjavice predstavlja jedinstvo akvatičnih i terestričnih ekosistema i pored raznorodnosti njenih obala. Tako su u vegetacijskom smislu značajne drvenaste sastojine na geomorfološki i ambijentalno specifičnoj visokoj, lesnoj obali. Pripadaju zajednici Carpino betuli-Quercetum roboris koja predstavlja prirodnu, potencijalnu vegetaciju lesnih terasa Vojvodine.
    Što se tiče florističkih vrednosti, na području parka prirode "Ponjavica" zabeleženo je preko 100 biljnih vrsta.
    Jedna od odlika je siromaštvo flore vodenih makrofita. Najas marina i Zannichellia palustris predstavljaju relikte vodene vegetacije preglacionog perioda, odnosno tercijera. Najas marina je bioindikator peskovite podloge vodotoka usporenog toka, sa manje izraženim zamuljivanjem i obrastanjem dna u priobalnom pojasu. To je jedina vrsta flore ovog prirodnog dobra koja je kao ugrožena vrsta predviđena za obradu u Crvenoj knjizi flore Srbije.
    Od nekoliko adventivnih vrsta koje su u procesu odomaćivanja u autohtonoj flori za jednogodišnju lijanu - Echinocystis echinata "Ponjavica" je novo zabeleženo stanište. Pažnju zaslužuje i živa ograda - Lycium halimifolium, koja se gaji i podivlja, a pripada mediteranskom elementu flore.
    Ihtiofauna "Ponjavice" pripada Crnomorskom slivu, a u kategoriji je nizijskog područja ciprinidnog regiona. Prisutno je 20 vrsta riba koje pripadaju familijama Esocidae, Cyprinidae, Siluridae, Ictaluridae, Centrarchidae, Percidae i Cottidae čiji značaj nije isti. Kvalitativni sastav ukazuje na bogatstvo vrsta i izvesnu sličnost i prednost u odnosu na neka zaštićena područja, a predstavlja oko polovinu zabeleženih vrsta u vodama Vojvodine.
    Dominiraju autohtone vrste (12) dok je alohtonih sedam (7) kao posledica poribljavanja. Posledice unošenja sivog i belog tolstolobika i amura su smanjenje pojasa trske. Srebrni karaš poremetio je kvalitativni i kvantitativni sastav autohtone ihtiofaune, a naročiti šarana. Prisutne su ekonomski cenjene vrste, vrste značajne za razvoj i unapređenje sportsko ribolovnog turizma, vrste značajne u lancima ishrane grabljivica i ihtiofagnih ptica kao i onih za očuvanje genetskog fonda. Mnoge od njih nalaze se na spisku kao prirodne retkosti ili su na listi za "Crvenu knjigu" Republike Srbije.
    Zaštićeno područje naseljava od ptica gnezdarica 10 vrsta vezanih za vodu i vodenu vegetaciju, 30 vrsta u uskom obalnom području obraslom drvoredima, šumarcima, šibljacima i žbunjem kao i raznim antropogenim zajednicama. Neke od njih su sa liste prirodnih retkosti. Osim gnezdarica prisutne su i vrste bez veće koncentracije i dugotrajnijeg boravka u toku jeseni i zime.
    Uslovi staništa omogućavaju razvoj tipičnog nizijskog lovišta, opstanak, uzgoj i iskorišćavanje određene vrste divljači visokog i niskog lova. Pomenimo od zaštićene divljači srneću divljač za čiji razvoj su tereni u području vodotoka "Ponjavica" pogodni i trajno zaštićenu lasicu. Od nezaštićene divljači, a koje nanose štetu su lisica, tvor, a od pernatih siva vrana i svraka.

SUŠTINSKA SVOJSTVA DOBRA

Prirodno dobro je svrstano u navedenu kategoriju jer poseduje sledeće osobine:

1. Autentičnost se ogleda u očuvanosti prirodnih odlika vodotoka karakterističnog za ravničarske terene vrlo specifičnog i jedinstvenoh na području Vojvodine. Na relativno malom prostoru prisutan je veći broj vrsta autohtone faune, naročito ihtiofaune, a u manjoj meri i izvorne flore.

2. Reprezentativnost. Prostorom dominira rečni biotop. U ekološkom nizu smenjuju se vodeni, močvarni i ekosistemi poplavnih šuma. Jedinstvenost prostora predstavlja strma leva obala. Na njenim odsecima upadljive su degradacione sastojine nekada široko rasprostranjenih lužnjakovih šuma koje predstavljaju vegetaciju lesnih terasa Panonske nizije. Za navedene ekosisteme vezane su mnogobrojne prirodne retkosti ugrožene na teritoriji cele Srbije.

3. Raznolikost biotopa iako mala i za njih vezanih životnih zajednica sa visokim diverzitetom faune, naročito ihtiofaune posledica je geomorfoloških, hidroloških odlika, prirodno-istorijskog procesa kao i čovekovog uticaja. Poseban pečat bogatstvu prirodnih pojava "Ponjavice" daje prisutnost tzv. "vrulja" koje predstavljaju razbijene izdani duž leve obale vodotoka. Održavaju konstantan nivo i kvalitet vode i sprečavaju delimično zaleđivanje vode što je poseban fenomen koji je ujedno i temeljna vrednost ovog prirodnog dobra.

4. Integralnost ekosistema ogleda se u funkcionalnoj povezanosti vodene i kopnene sredine. Živi svet vode u direktnoj je vezi sa vodnim režimom, kvalitetom vode i mulja i delovanjem ostalih ekoloških faktora. Vodeni ekosistem je u velikoj zavisnosti od okolnih terestričnih ekosistema gde je antropogeni uticaj od izuzetne i presudne važnosti.

5. Pejzažne vrednosti. Ambijentalnu odliku "Ponjavice" karakteriše jedinstvenost stalne vodene površine i kontrast strme leve i niske desne obale sa mozaičnim rasporedom biljnih zajednica vodenog, barsko-močvarnog i šumskog tipa vegetacije. Poseban kvalitet ovom tipu ekosistema daje prostorna smena šumskog zelenila, žbunastih drveća i grmlja, stabala voćkarica, kaoi neposredna blizina dva naselja i postojeće vikend zone. Ova raznovrsnost predstavlja potencijal za razvoj turističke ponude, posebno sa rekreativnog i edukativno-ekološkog aspekta.

6. Očuvanost šireg i užeg područja vodotoka "Ponjavica" sve je više narušena dejstvom različitih ugrožavajućih faktora. To je konstatovano analizom kvaliteta vode, utvrđivanjem nestanka određenog broja autohtonih vrsta faune kao i remećenja stabilnosti zbog nekontrolisanog unošenja alohtonih vrsta. Sukcesivne promene su uslovljene antropogenim uticajem uz prisutnu tendenciju ka spontanim procesima eutrofizacije.

FUNKCIJA I ZNAČAJ DOBRA

1. Ekološka - Zaštićeno područje vodotoka "Ponjavica" ima ekološkog značaja u funkciji očuvanja staništa različitih biljnih i životinjskih vrsta kako onih zaštićenih kao prirodne retkosti ili sa spiska za "Crvenu knjigu" Republike Srbije, tako i vrsta značajnih u lancima ishrane. Neophodnost održavanja biološke ravnoteže ogleda se u potrebi intervenisanja čoveka u cilju sprečavanja tendencija negativnih sukcesija i izraženih degradacionih procesa usled intenzivne eutrofizacije

2. Naučno-istraživačka - Delimična narušenost ovog vodenog ekosistema pruža mogućnost praćenja stanja živog sveta u vodi preko test organizama i indikatorskih zajednica u oceni kvaliteta vode Ponjavice čija je uloga višenamenska. Mogućnost praćenja i proučavanja ekoloških odnosa u jednoj od poslednjih očuvanih autohtonih sredina ima za cilj stavljanje u funkciju korišćenja i istovremenog očuvanja postojećih prirodnih vrednosti.

3. Razvojna - Prisutne prirodne vrednosti karakterišu ovo područje kao poligon sa edukativnim značenjem i sredinu sa mogućnostima razvoja strogo kontrolisane, sportsko-rekreativne i turističke ponude za građane šire regije. U tom smislu usaglašene bi bile strategije očuvanja biodiverziteta i održivog razvoja Južnog Banata.

    UGROŽENOST ZAŠTIĆENOG PRIRODNOG DOBRA
    Nekadašnja autohtona reka Ponjavica u južnom delu Banata hidromelioracionim zahvatima i izgradnjom HE "Đerdap", danas je izvedenom regulacijom izgubila od svog prvobitnog izgleda. Sačuvan je njen prirodni tok u dužini od 10 km.
    Otpadne vode iz naselja Omoljica i Banatski Brestovac kao i vode iz postojeće vikend zone duž dela vodotoka dospevaju u Ponjavicu uz prisutne vode iz lateralnih kanala sa leve i desne strane, donoseći sa sobom nutritivne elemente koji izazivaju eutrofizaciju.
    Zamuljivanje dna, a delom i podzemnih izdani sprečava neophodan priliv čiste vode i održavanje potrebnog režima vode. U istom smislu deluje i konstantno oticanje vode iz Ponjavice lateralnim kanalima sa višenamenskom funkcijom. Kvalitet vode je na prelazu iz beta-mezosaprobne preko alfa-mezosaprobne do polisaprobne vode ili II kategorije boniteta. Negativni uticaj vrše i vlasnici vikend kuća odlaganjem smeća na samu obalu vodotoka i upuštanjem otpadnih voda. Prisutno je i napajanje stoke kao i korišćenje vode za navodnjavanje okolnih bašti. Neadekvatan režim vode u Ponjavici dovodi do zamuljivanja pojedinih njenih delova u kontaktnom području zaštićenog prirodnog dobra i njegove zaštitne zone što uslovljava bržu eutrofizaciju. Pojas trske je smanjen, a ona predstavlja značajan fitofiltar za vode koje se slivaju sa okolnog poljoprivrednog zemljišta, jer su parcele preorane skoro do ivice obale vodotoka. Ovaj pojas tršćaka ipak nije toliko sužen da ne bi mogao bar donekle da ublaži dejstvo hemikalija (herbicida, pesticida). Intenzivna poljoprivredna proizvodnja u okruženju Ponjavice negativno deluje na prirodne ekosisteme s obzirom da oaze autohtonih žbunastih i drvenastih sastojina kao i plantažni zasadi nisu dovoljno adekvatan vetrozaštitni pojas od prisutne eolske erozije.